Anasayfa / Kaynak / HMK: Ön İnceleme

HMK: Ön İnceleme

Davanın açılması ve cevap dilekçelerinden sonra artık hukuk yargılama sistemimizdeki en büyük ve belki de en önemli yenilik olan ön inceleme müessesesine geldik. Öğretide, ön inceleme kurumunun 1993 tarihli Hukuk Yargılama Usulü Kanunu Tasarısı‘nda da bulundğu, 6100 sayılı yasaya oradan geldiği ifade edilmektedir.  Her halukarda pozitif hukukumuza ön inceleme ilk kez 01.10.2011 tarihinde 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile girmiştir. Ön inceleme, yasanın Üçüncü Kısım Dördüncü Bölümünde ve dilekçeler aşamasıyla tahkikat aşamasının arasında 137 ila 142. maddeler arasında altı madde halinde düzenlenmiştir. Ön inceleme müessesesi ile amaçlanan yargılamanın hızlanmasını sağlamak ve gerekçede de belirtildiği üzere, tarafların sulhü veya sulhü hedefleyen bir kurum olan arabuluculuğa gitmeye teşvik etmektir.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM – Ön İnceleme
Ön incelemenin kapsamı
Madde 137- (1) Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra ön inceleme yapılır. Mahkeme ön incelemede, dava şartlarını ve ilk itirazları inceler; uyuşmazlık konularını tam olarak belirler; hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemleri yapar; tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebileceği davalarda onları sulhe teşvik eder ve bu hususları tutanağa geçirir.

(2) Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez.

Ön inceleme, dilekçelerin teatisi aşamasıyla başlar ve tahkikata geçilmesine ilişkin karar verilinceye kadar sürer. Bu aşamada mahkeme, dava şartları ve varsa ilk itirazları inceler, tarafların uyuşmazlık konularını belirler ve delillerin toplanmasısın sağlar, koşulları mevcutsa tarafları sulhe teşvik eder ve tüm bunları tutanak altına alır. Tüm bu işlemlerin tamamlanmasından sonra alınacak karar ile tahkikata geçilerek duruşma günü verilir. Ön inceleme aşamasında hiçbir şekilde tahkikat işlemi (tanık dinletme, keşif, bilirkişi vs.) yapılamaz. Öyleyse ön inceleme safhasında yapılacak işlemler şunlardan ibarettir:

  • Dava şartları ve ilk itirazların incelenmesi,
  • Uyuşmazlık konularının belirlenmesi,
  • Delillerin sunulması ve ilgili yerlerden toplanması için gerekenlerin yapılması,
  • Tarafların sulhe teşvik edilmesi (üzerinde serbestçe tasarrufta bulunulabilecek davalarda).

Dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar
Madde 138- (1) Mahkeme, öncelikle dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir; gerektiği takdirde kararını vermeden önce, bu konuda tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir.

Ön inceleme aşamasında mahkeme, ilk önce dava şartları ve varsa ilk itirazları inceleyerek karar verecektir. Bu kararını dosya üzerinden verebileceği gibi, gerektiği takdirde tarafları ön inceleme duruşmasına davet ederek dinledikten sonra da karar verebilir.

Ön inceleme duruşmasına davet
Madde 139- (1) Mahkeme, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden ve yukarıdaki maddelerde belirtilen incelemeyi tamamladıktan sonra, ön inceleme için bir duruşma günü tespit ederek taraflara bildirir. Çıkarılacak davetiyede, duruşma davetiyesine ve sonuçlarına ilişkin diğer hususlar yanında, taraflara sulh için gerekli hazırlığı yapmaları, duruşmaya sadece taraflardan birinin gelmesi ve yargılamaya devam etmek istemesi durumunda, gelmeyen tarafın yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemeyeceği ve diğer tarafın, onun muvafakati olmadan iddia ve savunmasını genişletebileceği yahut değişitrebileceği ayrıca ihtar edilir.

Dilekçelerin teatisinden ve mahkemenin 138. maddeye göre incelemesini tamamlamasından sonra taraflar ön inceleme duruşmasına davet edilecektir. Tarafların sulh olmalarını sağlamak, sulh olmayacaklar ise uyuşmazlık noktalarını tespit etmek ve usule ilişkin kararların dosya üzerinden verilemediği durumlarda tarafların dinlenmesi için ön inceleme duruşması önemlidir. Maddede, taraflara çıkarılacak davetiyede bulunması gereken hususlar sıralanmıştır. Bunlara bakıldığında, ön inceleme duruşmasına gelen tarafın bazı avantajlara sahip olabileceği ve gelmeyen tarafın ise bazı noktalarda dezavantajlı duruma düşebileceği görülmektedir.

Ön inceleme duruşması
Madde 140- (1) Hakim, ön inceleme duruşmasında, dava şartları ve ilk itirazlar hakkında karar verebilmek için gerekli görürse tarafları dinler; daha sonra, tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde, anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder.

(2) Uyuşmazlık konularının tespitinden sonra hakim, tarafları sulhe teşvik eder, bu konuda sonuç alınacağı kanaatine varırsa, bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin eder.

(3) Ön inceleme duruşmasının sonunda, tarafların sulh faaliyetinden bir sonuç alıp almadıkları, sonuç alamadıkları takdirde anlaşamadıkları hususların nelerden ibaret olduğu tutanakla tespit edilir. Bu tutanağın altı duruşmada hazır bulunan taraflarca imzalanır. Tahkikat bu tutanak esas alınmak suretiyle yürütülür.

(4) Ön inceleme, tek duruşmada tamamlanır. Zorunlu olan hallerde bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir duruşma günü tayin edilir.

(5) Ön inceleme duruşmasında, taraflara dilekçelerinde gösterdikleri, ancak henüz sunmadıkları belgeleri mahkemeye sunmaları veya başka yerden getirtilecek belgelerin getirtilebilmesi amacıyla gereken açıklamayı yapmaları için iki haftalık kesin süre verilir. Bu hususların verilen kesin süre içinde tam olarak yerine getirilmemesi halinde, o delile dayanmaktan vazgeçilmiş sayılmasına karar verilir.

139. maddedeki usule göre ön inceleme duruşmasına katılan tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde hakim, anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususları tek tek tespit eder ve tutanağa geçirir. Dava şartları ve ilk itirazlar hakkında bir karar vermemişse mahkeme, tarafları dinler. Ancak yalnızca bunun için ön inceleme duruşması yapılmasına gerek yoktur. Örneğin görevsiz olduğu kanısına varan mahkeme, görevsizlik kararını verebilir, bunun için tarafların ön inceleme duruşmasına davet edilmesine lüzum yoktur.

HMK, tarafların sulhüne ayrı bir önem vermiştir. Öyle ki, hakim, öncelikle tarafları sulhe teşvik edecek (bu hüküm emdedicidir), tarafların sulh olabilecekleri, bunun için görüşmeye ve zamana ihtiyaçları olduğu kanaatine sahip olursa bir defaya mahsus olmak üzere yeni bir ön inceleme duruşması yapabilecektir. Ön inceleme duruşmasının sonunda tarafların sulh faaliyetinden sonuç alıp almadıkları, sonuç alınmadığı takdirde uyuşmazlık noktalarının neler olduğu tespit edilerek tutanağa geçirilecektir. Tutanak, daraşmada hazır bulunanlarca imzalanacaktır. Ön inceleme tutanağının önemi, üçüncü fıkrada da belirtildiği üzere, tahkikatın bu tutanak esas alınarak yürüyeceği noktasındadır.

Ön inceleme kural olarak tek duruşma üzerinden tamamlanır. Ancak bunun iki istisnası vardır. Birincisi yukarıda bahsedilen, tarafların sulh olma ihtimalidir. İkinci istisna ise, zorunluluk halidir. Zorunluluk bulunması durumunda mahkeme, yeni bir ön inceleme duruşması tayin eder.

Tarafların, delil olarak belirttikleri belgeleri dava / cevap dilekçelerine ekleyerek sunmaları veya başka yerlerden getirtilecekse bunu belirtmeleri zorunlu olmakla birlikte bu konuda eksiklik bulunması durumunda hakim, taraflara bu konuda gerekli açıklamayı yapmaları ve eksikliği tamamlamaları için iki haftalık kesin süre verecektir. Bu süre içinde de eksikliğin giderilmemesi halinde taraf, o delile dayanmaktan vazgeçmiş sayılacaktır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, taraflara yeni delil gösterme imkanı verilmemekte, yalnızca dilekçelerinde belirttikleri delillerin mahkemeye getirilmesi hususudur.

İddia ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi
Madde 141- (1) Taraflar, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri ile serbestçe; ön inceleme aşamasında ise ancak karşı tarafın açık muvafakati ile iddia ve savunmalarını genişletebilir yahut değiştirebilirler. Ön inceleme duruşmasına taraflardan biri mazeretsiz olarak gelmezse, gelen taraf onun muvafakati aranmaksızın iddia veya savunmasını genişletebilir yahut değiştirebilir. Ön inceleme aşamasının tamamlanmasından sonra iddia veya savunma genişletilemez yahut değiştirilemez.

(2) İddia ve savunmanın genişletilip değiştirilmesi konusunda ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati hükümleri saklıdır.

Ön inceleme safhasının esası, tarafların uzlaşmamaları durumunda uyuşmazlığı tam olarak belirlemektir. Bu amaçla kanun koyucu, tarafları dilekçelerin teatisi aşamasında serbest bırakırken, ön inceleme aşamasından sonra iddia ve savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı söz konusu olacaktır. Ön inceleme aşamasına kadar olan serbestlik, ön inceleme aşamasındayken karşı tarafın açık muvafakatine bağlı kılınmıştır. Ancak ön inceleme duruşmasına mazeretsiz olarak katılmayan tarafın muvafakati aranmaksızın karşı taraf iddia veya savunmasını genişletebilir veya değiştirebilir. Tahkikata geçildikten sonra ise iddia veya savunmaların genişletilmesi veya değiştirilmesi kural olarak mümkün değildir. İstisnalar ise ikinci fıkrada sayılmıştır. Buna göre, ıslah ve karşı tarafın açık muvafakati hallerinde iddia veya savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağının istisnalarıdır.

Süreler hakkında karar
Madde 142- (1) Ön inceleme duruşması tamamlandıktan sonra, hakim tahkikata başlamadan önce, hak düşürücü süreler ile zamanaşımı hakkındaki itiraz ve def’ileri inceleyerek karara bağlar.

Madde, ön inceleme bölümünün sonunda fakat tahkikat bölümünden önce düzenlenmiştir. Sürelere ilişkin hükümler esasen maddi hukuka ilişkindir. Ancak tahkikata zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerle ilgili hususların çözümlenmiş olarak başlanması usul ekonomisi yönünden de yararlı olacaktır. Madde gerekçesinde, uzun süren yargılamalarda delillerin toplanmasından sonra davaların zamanaşımı veya hak düşürücü süre nedeniyle reddedilmesi gibi durumlar örnek verilerek, 142. maddenin bu durumun önüne geçmek düşüncesiyle getirildiğinden bahsedilmektedir. Hakim, tahkikata başlamadan hemen önce zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerle ilgili itiraz ve def’ileri karara bağlayacaktır. Böylece, gerekçede belirtilen olumsuz durumlar ortaya çıkmayacaktır.

Yazar: Av. Aydoğan TAN

Av. Aydoğan TAN
Avukat, Arabulucu. Hukuk Sokağı ve Emsal.co kurucusu.

Ayrıca bknz.

Yeni HMK Tarifeleri Bugün Yürürlükte

28.09.2014 tarih ve 29133 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan tebliğler ile Hukuk Muhakemeleri Kanunu ücret tarifeleri …

X